image64

          “โครงการวางแผนพลังงานชุมชน” ได้เริ่มดําเนินการมาตั้งแต่ปี พ.ศ.2549 โดยในปีแรกได้รับการช่วยเหลือด้านงบประมาณจากรัฐบาลเดนมาร์ก และต่อมาปีพ.ศ. 2550 ได้รับการจัดสรรงบประมาณจากงบประมาณแผ่นดิน (ภายใต้สํานักงานปลัดกระทรวงพลังงาน) เพื่อดําเนินโครงการอย่างต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน โดยถือเป็นกลยุทธ์สําคัญของกระทรวงพลังงานในการพัฒนาและสร้างเสริมฐานความคิดด้านพลังงานด้วยบริบทของการมีส่วนร่วม การร่วมคิดและการปฏิบัติในลักษณะเฉพาะของท้องถิ่นหรือชุมชนนั้นๆ โดยโครงการนี้มีความคาดหวังว่า ความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องจะเป็นฐานคิดที่สำคัญในการต่อยอดขยายผลสู่การยอมรับและสนับสนุน การดําเนินนโยบายมหภาคของกระทรวงพลังงาน ซึ่งสามารถตอบโจทย์เป้าประสงค์ได้หลายมิติ โดยสรุปได้ดังนี้

  1. มิติของการพัฒนาและสร้างเสริมฐานความคิดด้านพลังงานด้วยบริบทเฉพาะของท้องถิ่นหรือชุมชนนั้นๆ
  2. มิติของการมีส่วนร่วมของภาคประชาชน
  3. มิติของการบูรณาการแนวระนาบซึ่งสามารถเชื่อมโยงกับกิจกรรมอื่นๆ ที่ดําเนินการโดยหน่วยงานอื่น หรือแผนด้านต่างๆ ของชุมชนได้เป็นอย่างดี
  4. มิติของการบูรณาการแนวดิ่งซึ่งจะมีความเชื่อมโยงกับแผนพัฒนาหลักของชาติและแผนพลังงานของประเทศ
  5. มิติของการส่งผ่านและยอมรับนโยบายพลังงานสู่การปฏิบัติจริงในพื้นที่

          จะเห็นได้ว่า ทั้ง 5 มิติดังกล่าว เป็นปัจจัยเอื้อที่ส่งผลให้การพัฒนาพลังงานส่วนภูมิภาคเกิดผลสัมฤทธิ์ได้อย่างเป็นรูปธรรมและจะส่งผลต่อเนื่องถึงการเพิ่มขีดความสามารถในการพัฒนาพลังงานของประเทศอีกด้วย ซึ่งการพัฒนาพลังงานส่วนภูมิภาคผ่านโครงการวางแผนพลังงานชุมชนนั้นอาจเป็นไปได้ในหลายรูปแบบ ได้แก่

  1. การดําเนินงานในลักษณะของกิจกรรมในโครงการวางแผนพลังงานชุมชน (กระบวนการ 10 ขั้นตอน)
  2. การขยายผลของแผนพลังงานชุมชนสู่การดําเนินโครงการด้านพลังงานอื่นๆ
  3. การต่อยอดจากชุมชนที่เข้าร่วมหรือเคยเข้าร่วมโครงการวางแผนพลังงานชุมชน
  4. การต่อยอดจากฐานความคิดของบุคลากรที่เป็นเครือข่ายเข้าร่วมโครงการวางแผนพลังงานชุมชน สู่การพัฒนาโครงการพัฒนาพลังงานส่วนภูมิภาคในรูปแบบอื่นหรือชุมชนอื่น ไม่ว่าจะเป็น อส.พน. (อาสาสมัครพลังงาน) หรือ วิทยากรตัวคูณ
  5. การยอมรับของประชาชน/ชุมชน ต่อการพัฒนาโครงการด้านพลังงานในส่วนภูมิภาค และรวมถึงการสื่อสารเพื่อขยายเครือข่ายสู่ประชาชน/ชุมชนอื่นๆ กรณีนี้จัดว่าเป็นเป้าประสงค์ที่สําคัญซึ่งสอดคล้องกับการตอบโจทย์ ในมิติของการส่งผ่านและยอมรับนโยบายพลังงานสู”การปฏิบัติจริงในพื้นที่

ความเชื่อมโยงกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ

          โครงการวางแผนพลังงานชุมชนได้เริ่มดําเนินการตั้งแต่ช่วงปลายของแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 9 (พ.ศ. 2545/2549) ซึ่งเป็นแผนที่ เกิดจากการมีส่วนร่วมของประชาชนทุกภาคส่วน และทุกขั้นตอนเป็นแผนจากล่างขึ้นบน โดยได้กําหนดวิสัยทัศน์เป็นทิศทางการพัฒนาประเทศร่วมกันโดยยึดหลัก “ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง” ซึ่งแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 10 (พ.ศ. 2550/2554) ก็ยังคงอัญเชิญปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาเป็นแนวปฏิบัติควบคู่ไปกับการพัฒนาแบบบูรณาการที่มีคนเป็นศูนย์กลาง เพื่อขับเคลื่อนการพัฒนาประเทศให้เกิดการสมดุล เป็นธรรมและยั่งยืนมุ่งสู่สังคมอยู่เย็นเป็นสุขร่วมกัน มีระบบภูมิคุ้มกันด้วยการบริหารจัดการความเสี่ยงที่เพียงพอพร้อมรับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงทั้งจากภายนอกและภายในประเทศ และมุ่งเน้นการต่อยอดขยายผลโดยผลักดันให้มีการดําเนินการอย่างต่อเนื่องในช่วงของ แผนพัฒนาฯ ฉบับปัจจุบัน ซึ่งคือฉบับที่ 11 (พ.ศ. 2555/2559) โดยเน้นในส่วนที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาพลังงานส่วนภูมิภาค อาทิ สอดคล้องกับประเด็นการพัฒนาที่ 3) การเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน และส่งเสริมบทบาทภาคประชาสังคมและธุรกิจเอกชนให้เป็นพลังร่วมในการพัฒนาสังคมไทย ยุทธศาสตร์การพัฒนาที่ 3) ยุทธศาสตร์ความเข้มแข็งภาคเกษตร ความมั่นคงของอาหารและพลังงาน สอดคล้องกับแนวทางที่ 5) สร้างความมั่นคงด้านอาหารและพัฒนาพลังงานชีวภาพในระดับครัวเรือนและชุมชน และแนวทางที่ 7) ปรับระบบบริหารจัดการภาครัฐเพื่อเสริมสร้างความมั่นคงด้านอาหารและพลังงาน ความสอดคล้องระหว่างโครงการวางแผนพลังงานชุมชนกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติได้สะท้อนความจริงที่ว่า โครงการวางแผนพลังงานชุมชน เป็นการดําเนินพันธกิจในการบริหารจัดการพลังงาน ของประเทศที่มีการปฏิบัติเกิดขึ้นจริงในระดับชุมชนท้องถิ่น หรืออาจกล่าวได้ว่า เป็นการนํานโยบายไปสู่การปฏิบัติจริงในระดับจุลภาค โดยมุ่งเน้นการให้ความสําคัญกับระดับปฏิบัติ (ระดับล่าง) หรือ Bottom-up Approach และการพัฒนาโดยประชาชนมีส่วนร่วม และเป็นโครงการเชิงรุกที่สามารถปรับทัศนคติของคนและชุมชนได้ จึงควรส่งเสริมผลักดัน “การวางแผนพลังงานชุมชน” ให้ขยายวงกว้างออกไปมากที่สุด พร้อมทั้งเน้นคุณภาพ การดําเนินงานในการวางแผนพลังงานชุมชน

ผลการดําเนินงานเชิงประจักษ

          การวางแผนพลังงานที่เกิดจากระดับชุมชนท้องถิ่น เช่น เทศบาลตําบล ชุมชนเล็กๆ ได้ก่อให้เกิดพัฒนาการ ในการเรียนรู้ด้านพลังงานของชุมชนควบคู่ไปกับการปลูกฝังและปรับเปลี่ยนทัศนคติของบุคคลให้ใช้พลังงานอย่างรู้คุณค่าและเห็นความเป็นไปของสถานการณ์พลังงานในบริบทที่เกี่ยวข้อง เกิดความเชื่อมโยงของแผนพลังงานระดับต่างๆ

          กระบวนการในการวางแผนพลังงานระดับท้องถิ่นทําให้ชุมชนคิดแก้ปัญหาจากระดับใกล้ตัวโดยการใช้เทคโนโลยีทางเลือกด้านพลังงานและการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม เช่น ชุมชนมีโครงการริเริ่มให้กลุ่ม บ้าน วัด และโรงเรียนตัวอย่างในการประหยัดไฟฟ้า ปรับปรุงพฤติกรรมการบริ โภคพลังงานให้มีความรับผิดชอบ และมีประสิทธิภาพ เช่น ส่งเสริมการนําเตาหุงต้มประสิทธิภาพสูง/เตาเผาถ่านประสิทธิภาพสูงไปใช้ในชุมชน ให้มากขึ้น ซึ่งจะช่วยลดจํานวนการตัดต้นไม้สําหรับทําถ่าน และการที่วิทยากรตัวคูณในชุมชนได้ช่วยผลักดันให้มี การใช้เทคโนโลยีพื้นบ้านรวมถึงการพัฒนาต่อยอดเป็นนวัตกรรมในพื้นที่ก็สามารถตอบสนองความต้องการใหม่ๆ ของประชาชนในการได้รับสินค้าพลังงานและวิธีการผลิตที่ดีขึ้นอย่างทั่วถึง เป็นไปตามกลไกการตลาด และการกระตุ้นอุปสงค์อุปทานด้านพลังงาน ทั้งนี้ การดําเนินโครงการตั้งแต่ปีพ.ศ. 2549 – 2556 มี อปท. ที่เข้าร่วมทั้งหมด 1,095 อปท. (จากทั่วประเทศมี 7,608 อปท.) โดยคนในชุมชนเข้าร่วมอย่างน้อย 300 คน/ชุมชน (รวมอย่างน้อย 328,500 คน) ได้มีส่วนร่วมในการสํารวจข้อมูลพลังงาน ทั้งนี้ ผลการดําเนินงานภาพรวมของโครงการวางแผนพลังงานชุมชน เป็นดังนี้

  1. มีอาสาสมัครพลังงานชุมชน 5,952 คนทั่วประเทศ
  2. สร้างอาชีพด้านพลังงานจํานวน 18 กลุ่มอาชีพ จํานวน 93 แห่ง
  3. พัฒนาเป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้ด้านพลังงานประจําชุมชน 10 ด้าน จํานวน 258 แห่ง
  4. แผนพลังงานชุมชนได้รับการบรรจุในแผนพัฒนา อปท. กว่าร้อยละ 77 (แผนพลังงานประกอบด้วย 5 ด้าน ได้แก่ ด้านพลังงานทดแทน ด้านอนุรักษ์พลังงาน ด้านการพัฒนาบุคลากร ด้านพลังงานในชุมชน ด้านการฟื้นฟูธรรมชาติและสิ่งแวดลhอม และด้านการบูรณาการกับมิติอื่นๆ ในชุมชน)
  5. การจัดกิจกรรมตลาดนัดพลังงานชุมชนทั่วทั้ง 75 จังหวัด มีผู้เข้าร่วมกว่า 74,000 คน และชุมชนสามารถจําหน่ายสินค้าได้เป็นมูลค่าประมาณปีละ 1,200,000 บาท
  6. ชุมชนสามารถประหยัดค่าใช้จ่ายด้านพลังงานได้ประมาณ 2,000 บาท/ปี/ครัวเรือน คิดเป็นร้อยละ 7 ของค่าใช้จ่ายด้านพลังงาน หรือ ประหยัดพลังงานได้เฉลี่ย 164 toe/ปี/ครัวเรือน (ประเมินโดยการสํารวจบัญชีพลังงานครัวเรือน 152 ชุมชนที่เข้าร่วม ชุมชนละ 50 ครัวเรือน)
  7. มีบ่อแก๊สชีวภาพชุมชน 1,946 บ่อใน 56 จังหวัดนําร่อง สามารถทดแทนก๊าซหุงต้ม (LPG) เฉลี่ยกว่าร้อยละ 50 หรือประมาณ 1,200 บาท/ปี/ครัวเรือน
  8. สร้างชุมชนให้เข้มแข็งและพึ่งพาตนเองได้โดยสามารถบูรณาการงบประมาณและเข้าถึงแหล่งทุนต่างๆ สําหรับการพัฒนาชุมชนด้านพลังงานได้มากขึ้น

การปรับวิธีการดําเนินงานโครงการวางแผนพลังงานชุมชน

          จากการสรุปบทเรียนและวิเคราะห์พัฒนาการของโครงการวางแผนพลังงานชุมชนในช่วง 8 ปีที่ผ่านมา สะท้อนให้เห็นว่า การปรับปรุงเฉพาะกระบวนการวางแผนพลังงานชุมชนนั้นอาจไม่มีแรงกระตุ้นมากพอให้เกิดการสร้างผลงานเชิงประจักษ์ในรูปแบบของการขับเคลื่อนเศรษฐกิจระดับชุมชน ดังนั้น ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2557 สํานักงานปลัดกระทรวงพลังงานจึงได้นําร่องดําเนินการสนับสนุนวิสาหกิจชุมชน (36 แห่ง) เพื่อเป็นต้นแบบ (Model) ที่จับต้องได้ โดยสาธิตให้เห็นถึง “ความเป็นไปได้” เพื่อกระตุ้นให้เกิดการพัฒนาอาชีพจากโครงการวางแผนพลังงานชุมชนในระดับที่ชุมชนสามารถทําได้จริง รวมถึงนําร่องดําเนินการปรับวิธีการดําเนินงานบางส่วน สําหรับชุมชนในพื้นที่ศักยภาพผลิตพลังงาน (36 แห่ง) เพื่อให้สอดรับกับทิศทางการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์พลังงานที่ตอบโจทย์อย่างชัดเจนและรวดเร็ว

13615497_10209565707368004_6116239144459194098_n 13615483_10209565722648386_8036750120649337544_n 13615373_10209565699927818_7076939628339340765_n 13615365_10209565713728163_7290745012535847832_n 13615365_10209565705687962_4346079085555765170_n 13615311_10209565702887892_834638882099042617_n 13615251_10209565722688387_1265240308227886713_n 13612343_10209565701527858_5996308200316363041_n 13612355_10209565703567909_7892336924351548096_n 13614976_10209565728248526_7397699199416897724_n 13615088_10209565705047946_2503068966192360375_n 13615102_10209565708168024_6389288986614917510_n 13615144_10209565713408155_188921990842395709_n 13615172_10209565719088297_8721408720341882592_n 13612306_10209565713528158_6679720697287297204_n 13612254_10209565717208250_2027237673221887489_n 13612254_10209565701967869_9146263579458066950_n 13612205_10209565717648261_2325480572911658372_n 13612196_10209565699887817_2684063424847238993_n 13612195_10209565703447906_5393023860705758652_n 13612180_10209565714048171_6998959769926579294_n 13438799_10209565704887942_7958401327173102855_n 13438802_10209565700487832_4552838483690785460_n 13438903_10209565723648411_4806042723228703081_n 13438947_10209565702047871_7443211910772442558_n 13439024_10209565715688212_8441462694908299851_n 13439149_10209565699247801_8628481751179352882_n 13439230_10209565697247751_663940129497265328_n 13512203_10209565696967744_8988175828882662344_n 13516248_10209565702847891_7541736288131946320_n 13516558_10209565714168174_4415406055601156024_n 13521885_10209565709408055_4421977118176265119_n 13521898_10209565698567784_8282567129919440736_n 13522045_10209565697567759_7059490354585686474_n 13524298_10209565696727738_7311168068230880392_n 13528677_10209565696487732_4245545480343375026_n 13528777_10209565706847991_3815791460691926834_n 13528888_10209565714608185_7649506347316260677_n 13528909_10209565695967719_7703580851308046241_n 13529065_10209565709048046_4204995978985806659_n 13529230_10209565708088022_5375801152429488604_n 13529235_10209565724448431_6989850766557253421_n 13532780_10209565720928343_2647320267687677707_n 13532815_10209565720088322_5120181378851859423_n 13532823_10209565699167799_7446732453353938426_n 13532840_10209565709768064_5083151037801825421_n 13533051_10209565715128198_158964547851081240_n 13533064_10209565723928418_813755258387634054_n 13533099_10209565722128373_8034151510201799870_n 13533159_10209565707528008_5462486006849791862_n 13533278_10209565720848341_4869266623372978812_n 13533286_10209565705727963_6609535382888864211_n 13533336_10209565704327928_3421797255020951773_n 13537514_10209565697367754_5040280098187365760_n 13537562_10209565701487857_6672024568456899946_n 13537597_10209565726448481_6634782081844030867_n 13537656_10209565709808065_7332981328939320082_n 13537747_10209565706767989_182141917408870584_n 13537802_10209565716808240_1391888890058571742_n 13537802_10209565721568359_2450735080084842690_n 13557679_10209565695727713_3621299360733254983_n 13557720_10209565704287927_5310363094203639245_n 13557720_10209565722608385_1452235979726053137_n 13557859_10209565715568209_8811822048284210459_n 13557886_10209565715368204_1415865783949802579_n 13557895_10209565727168499_6240632393978261392_n 13566943_10209565726368479_2070916361265967830_n 13557934_10209565702927893_5153537236089565505_n 13567084_10209565725768464_8196164216090673867_n 13567110_10209565722088372_5843237093962278783_n 13567477_10209565700367829_8883492954925743598_n 13567402_10209565705167949_7655569000792469934_n 13567336_10209565703527908_990694504155602200_n 13567186_10209565723208400_6075286985800914097_n 13567155_10209565727208500_6044166675449715263_n 13567135_10209565706167974_7851833265052841489_n 13567122_10209565700447831_5513036217287233690_n 13567477_10209565724488432_8250740066453914671_n 13590301_10209565720328328_1552052189853101709_n 13590311_10209565725208450_9122930127068186597_n 13590459_10209565722048371_8725685187334179935_n 13590482_10209565719568309_7221942339832606324_n 13592204_10209565724008420_1363407843231457235_n 13592226_10209565699847816_312151979524589986_n 13592641_10209565709008045_338299408462392599_n 13599790_10209565706727988_665189924815653161_n 13592820_10209565695927718_2088949376036423375_n 13592410_10209565727288502_5140867853553403843_n 13592359_10209565707488007_3522376753566417353_n 13592764_10209565721608360_8315344155665867847_n 13592749_10209565724928443_3234867032720901850_n 13592329_10209565718448281_5652269798813134653_n 13592749_10209565699127798_6290315306064103978_n 13592250_10209565704207925_788102400883328553_n 13592712_10209565720968344_2290832971367079016_n 13592240_10209565726288477_1153620391677207254_n 13592668_10209565724568434_1596377205576972912_n 13592240_10209565720168324_2890739127928471551_n 13600135_10209565698807790_4363737808920751705_n 13606579_10209565723288402_2267059319193765259_n 13607037_10209565698087772_8275050865073695324_n 13607021_10209565725688462_674403072305557090_n 13606573_10209565706367979_7454110107201131005_n 13600004_10209565698687787_5487173320693794921_n 13607007_10209565719128298_5638247221698166180_n 13606572_10209565725648461_116785258901725187_n 13599918_10209565717608260_4384445593948374518_n 13599897_10209565701247851_3261180000761992655_n 13600293_10209565705607960_3789337119865810033_n 13606947_10209565706327978_2403962938472038111_n 13606780_10209565714408180_1818576324901380923_n 13600265_10209565725048446_6233768131407076502_n 13599894_10209565708128023_1833377270979678951_n 13599842_10209565708848041_9073778632501809318_n 13600203_10209565723248401_1518899983087503592_n 13606712_10209565716888242_3423854739510939425_n 13606652_10209565698207775_1104620225478990280_n 13600135_10209565721648361_8092433394291460973_n 13599821_10209565714968194_4849313680673091120_n